انواع بازار در اقتصاد چه هستند و چه ساختاری دارند؟

وقتی در سال 1389 نیز قیمت هر بشکه نفت ایران به 76دلار رسیده بود و بیش از 24درصد نسبت به سال قبل رشد داشت، تولید و صادرات نفت ایران تنها نزدیک به سهدرصد افزایش داشت.

در سال گذشته یعنی 1391، درآمدهای نفتی ایران با بیش از 50درصد کاهش به 50میلیارددلار میرسد، یعنی جایی عقبتر از سال 83! در سال 86 پس از کاهش بیش از ششدرصدی تولید روزانه، با افزایش نزدیک به دودرصدی تولید، صادرات نفت ایران به دوهزارو480 بشکه در روز میرسد و همزمان قیمت نفت ایران هم با بیش از 13درصد افزایش نسبت به سال قبل به 3/69 دلار در هر بشکه میرسد.

نتایج این مطالعه بیانگر آن است که میزان تقاضای مصرف انرژی چین از حدود 90 میلیارد متر مکعب در سال 2010 به حدود 340 میلیارد متر مکعب در سال 2030 افزایش خواهد یافت. استفاده از انرژی هستهای در کشورهای کاندا ، آرژانتین ، فرانسه ، آلمان ، آفریقای جنوبی ، سوئیس و آمریکا تقریبا روند ثابتی را طی دو دهه آینده طی خواهد کرد.

وی ادامه میدهد: گاز خانگی بسیار ارزان است، همین موضوع منجر به عدم رعایت استانداردهای محیط زیستی در ساخت منازل شده است، در مقابل صنایع هم به گاز طبیعی برای تأمین انرژی خود نیاز دارند، این موضوع منجر به صدور مجوز استفاده از مازوت در صنایع در فصل زمستان شده است. تعهدات گازی بین ایران و ترکیه طولانیمدت بوده و قیمت آن هم بالا است، همین موضوع منجر شده ترکیه برخی مواقع از راههای دیگری گاز طبیعی مورد نیاز خود را تأمین کند.

در این روند، سهم ایران از تقسیم ۵۰-۵۰ که با اتحاد جماهیر شوروی در توافق اولیه منعقد شده در سال ۱۹۲۱ (در مورد “حقوق ماهیگیری”) برخوردار بود به شدت کاهش یافت و در سال ۱۹۲۴ اصلاح شد و شامل «همه و هر نوع منابع بازیابی شده» بود، کاهش یافت و به فقط ۱۱.۸۷۵ درصد رسید.

در این سال ایران ۶۶ میلیارد و ۲۱۰ میلیون دلار نفت فروخته است. این در حالی است که اخیرا محمدباقر نوبخت، رئیس سازمان برنامه و بودجه اعلام کرده که برای پروژههای عمرانی ۶۰ هزار میلیارد تومان از محل بودجه عمومی پیشبینی میشود.این اعلام نوبخت توجهها را به سمت درآمدهای نفتی میبرد و این سوال را مطرح میکند که آیا رقم ۶۰ هزار میلیارد تومان مجموع درآمد نفتی است یا اینکه بخشی از آن خواهد بود؟

به بیان دیگر با توجه به تصمیم کمیسیون تلفیق در کاهش سهم شرکت ملی گاز از درآمدهای صادراتی LPG (که البته قانونا مالکیت آن با خود شرکت گاز است)، آیا درآمد این شرکت از اصلاح تعرفه گاز به تناسب در تبصره ۱۴ افزایش پیدا کرده است؟

به هر صورت به دلیل شرایط بینالمللی و تحریمهای تحمیلی به ایران صادرات نفت تحتالشعاع قرار گرفته است؛ به طوری که در سال ۱۳۹۷ صادرات نفت خام حدود دو میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه در روز پیشبینی شده بود که مبنای فروش هر بشکه ۵۵ دلار و نرخ دلار تبدیل به ریال نیز ۳۵۰۰ تومان بود که البته در ادامه و با تغییر سیاست ارزی دولت به ۴۲۰۰ تومان افزایش پیدا کرد؛ اما برای سال جاری بین یک تا یک میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه صادرات نفت در نظر گرفته شده است؛ آن هم با فروش بشکهای ۵۴ دلار و نرخ دلار میانگین ۵۴۰۰ تومان که البته این ارقام محقق نشد و صادرات کاهش پیدا کرد.

اما دوران خاص محمود احمدینژاد؛ این خاص نه از جهت سیاسی-اجتماعی-بینالمللی، که البته در همه اینها هم این دولت خاص بوده، بلکه از نظر صادرات نفت و درآمدهای نفتی. حال سوال اینجاست که چه کسی باید پاسخگوی حیفومیل درآمدهای عظیم نفتی طی این هشت سال باشد که نهتنها به بهترشدن معیشت مردم کمکی نکرد، بلکه اوضاع را به آنچه همه در جریان آن هستند تبدیل کرد.

با وجود افزایش چشمگیر درآمدهای نفتی طی سالهای دولتهای نهم و دهم، مردم با مشکلات اقتصادی عدیدهای مواجه بودند که به جز دولت (و حتی در مواردی خود دولت) همگان به آن اذعان دارند و برای همه روشن است. در این شرایط این احتمال وجود دارد که ۶۰ هزار میلیارد تومان پیشبینی شده برای پروژههای عمرانی فقط از محل صادرات نفت خام باشد و منابع دیگر از جمله درآمد ناشی از صادرات میعانات گازی در بخشهای دیگر بودجه هزینه شود؛ از اینرو درآمدهای نفتی دولت در بودجه سال آینده میتواند بیش از رقم ۶۰ هزار میلیاردی باشد که اکنون برای پروژههای عمرانی تعریف شده است.در مجموع، درآمدهای ناشی از نفت و فرآوردههای آن در بودجه سال آینده نسبت به سال جاری و سال گذشته کمتر پیشبینی میشود.

از نظر حجم برآورد شده، میتوان گفت نسبت به تخمینهای اخیر بینالمللی از فروش نفت ایران نگاهی بسیار خوشبینانه وجود دارد چراکه این نهادها عمدتا صادرات ایران را در حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز برآورد میکنند. از این نظر در خروج از رکود به دلیل وابستگی بودجه به نفت ممکن است این متغیرها به خوبی خوب عمل نکنند و بستگی دارد که تا چه حد درآمد نفت بالا است.

در سال 1388 کاهش درآمدهای نفتی دیده میشود طوریکه طی این سال درآمد دولت برابر 62میلیارددلار بود اما در سال 1389 درآمدهای نفتی بار دیگر با رشد به 74میلیارددلار رسید تا به سال 1390 رسیدیم.

در سال 1388 که قیمت نفت ایران با بیش از 35درصد کاهش به 25/61 دلار در هر بشکه رسید، تولید با 7درصد افزایش به صادرات روزانه دوهزار202بشکه ارتقا یافت! کل درآمدهای نفتی ایران از سال 1360 تا سال 1392 برابر 92/1010 میلیارددلار بوده که درآمد هشت سال احمدینژاد از این 31 سال، بیش از 57درصد بوده است. خوششانسترین رییس جمهور در این حوزه همچنان احمدی نژاد است و به نظر می رسد تا سالیان طولانی دولت وی صفت پردرآمدترین دولت نفتی تاریخ را حفظ نماید .

این سال در تاریخ صنعت نفت ایران فوقالعاده است، طی سال 90، درآمدهای نفتی دولت به 113میلیارددلار میرسد، افزایشی که خیلی زود به کاهش تبدیل میشود. همین اول مشخص کنیم که بانک مرکزی در دولت محمود احمدینژاد از سال 1387 به بعد، یعنی سال پایانی دولت اولش، دیگر آمار دقیقی در مورد صادرات نفت ارایه نداد.